Cıvata nedir. Somun Nedir? Cıvata çeşitler, Somun Çeşitleri ve Özellikleri

Cıvata – Vida

Parçaları birbirine sökülebilir şekilde bağlamaya yarayan, gövde kısmına vida dişi açılmış, başı altıgen, dörtgen veya değişik biçimlerde şekillendirilmiş bağlantı elemanlarına civata denir. Cıvatalar genellikle somunla birlikte kullanılır.

Vida ise parçaları somun kullanmadan sökülebilir şekilde birleştiren bağlantı elemanıdır. Cıvata ya da vidanın kısmen veya tamamen vida dişi açılmış kısmına vida denir.

Civata ve Vida farkı resimdeki gibidir;

Dünyada şekillerine ve dayanımlarına göre cıvata ve vidalar birçok standart altında tanımlanmışlardır.

Çok Kullanılan Vida Çeşitleri

a) Metrik vida

b) Metrik ince vida

c) Whitworth vidası

d) Trapez vida

e) Testere dişli vida,

f) Yuvarlak dişli vida


Cıvata Dayanım Sınıfları

DIN normunda cıvata kaliteleri aşağıda ki tabloda belirtilmiştir.

3.6 4.6 4.8 5.6 5.8 6.6 6.8 6.9 8.8 10.9 12.9 14.9

Civata dayanım sınıfları iki sayıdan oluşur.

–  İlk rakam; civata malzemesinin N/mm² cinsinden çekme dayanımının 1/100’ü,

–  İki rakamın çarpımı; civata malzemesinin N/mm² cinsinden akma dayanımının 1/10’udur.

Örnek olarak 6.8 dayanım sınıfı için;

–  Çekme Dayanımı (σk) = 6 x 100 = 600 N/mm²

–  Akma Dayanımı (σAk) = 6 x 8 x 10 = 480 N/mm²

 

Yukarıdaki bilgilerin ışığında bazı örnekler verelim;

 6.8 CIVATA İÇİN;
 Birinci rakam 6 x 100 = 600 Newton / mm2 Yaklaşık 60 Kg. / mm2 çekme dayanımlı çelik ikinci rakam 600 x 0.8 = 480 Newton / mm2 Yaklaşık 48 Kg. / mm2 çeliğin akma gerilme sınırıdır.

10.9 CIVATA İÇİN;
 Birinci rakam 10 x 100 = 1000 Newton / mm2 çekme dayanımlı çelik,  ikinci rakam 1000 x 0.9 = 900 Newton / mm2 çeliğin orantısız uzama gerilimi

12.9 CIVATA İÇİN;
 Birinci rakam 12 x 100 = 1200 Newton / mm2 çekme dayanımlı çelik, ikinci rakam 1200 x 0.9 = 1080 Newton / mm2 çeliğin orantısız uzama gerilimi

Somunlar

Cıvatalı bağlantıların ikinci elemanı somun dur.

Somun Dayanım Sınıfları

4 5 6 8 10 12 14

Somun dayanım sınıfları tek sayıdan oluşur ve cıvata malzemesinin N/mm² cinsinden çekme dayanımının 1/100’ünü ifade eder.

Örneğin dayanım sınıfı 8 olan bir somunun çekme dayanımı: 8 x 100 = 800 N/mm² olur.

Bağlantı elemanları seçiminde, somun dayanım sınıfı, cıvata dayanım sınıfına denk olmalıdır. Yani 5.8 kalite cıvata için 6 kalite somun uygundur. 10.9 kalite cıvata ile 10 kalite somun kullanılmalıdır, 8 kalite veya daha düşük dayanım sınıfına sahip bir somun kullanmak ise yanlıştır.

Ancak cıvataya uygulanacak yükün sınırlandırılması gerekiyorsa (Örnek : Fazla sıkma durumunda bağlanan malzemenin veya herhangi bir aksamın zarar görmesi söz konusu ise) bu durumda somun cıvatadan düşük kalitede seçilerek fazla sıkılma durumunda somun dişlerinin sıyrılarak sigorta vazifesi yapması sağlanabilir. Eğer böyle bir sınırlayıcı kısıt yoksa cıvatalar kendinden yüksek kalite somunlarla birlikte de kullanılabilirler.

Somun genişliği çapın 60% si kadar olur. Somunlar da yükün çoğu sıkılma yüzeyine yakın dişlerde olur. Arkadaki dişlerde yük çok azalır. Normalde altıncı hatveden sonraki dişlerde pek fazla yük olmaz. Bu nedenle somun genişliğinin fazla olması hiçbir işe yaramaz. İkinci bir somun ise sadece gevşemeyi önlemek için kontra somun olarak kullanılır.


Standart Malzemelerin Gösterilişi

DIN 912 M12 x
1,25 x
60
10.9 A3C
1 – Tanım
2-Nominal Çap   3-Vida Adımı   4-Boy
  5-Dayanım Sınıfı
  6-Yüzey Koruması

 

  1
 Tanım  :
DIN 912  İmbus Civata
  2  Nominal Çap
 : M12  12 mm nominal çap
  3  Vida Adımı (Hatve)  : 1,25  1,25 mm vida adımı (sadece ince diş olması durumunda gösterilir)
  4  Boy  : 60
 60 mm uzunluk
  5  Dayanım Sınıfı
 : 10.9
 10.9 kalite
  6  Yüzey Koruması
 :
A3C
 8 micron Çinko Kaplama üzeri sarı pasivasyon

Kaplama Çeşitleri

  • ISO 4042 Elektrolitik Kaplama
 Çinko (Zn)
 Çinko Nikel (ZnNi)
 Çinko Demir (ZnFe)
 Fosfat (P)
 Nikel (Ni)
 Bakır (Cu)
 Gümüş (Ag)
  • ISO 10683 Çinko Pul Kaplama (Lamelli Çinko Kaplama) (flZnyc, flZnnc)
 Dacromet, Geomet
 Delta Tone
  • ISO 1461 Daldırma Galvaniz Kaplama (tZn)
  • ISO 12683 Mekanik Birikimli Çinko Kaplama

Cıvata Kafa Çeşitleri


Pratik Cıvata Seçimi

Kuvvet [kN] Boyuna işletme kuvveti FİŞ
Statik 1,6 2,5 4,0 6,3 10 16 20 25 40 63 80 100
Dinamik 1,0 1,6 2,5 4,0 6,3 10 16 20 25 40 63 80
Cıvata kalitesi ve çapı [mm] 4.6 6 8 10 14 16 20 24 24 30
5.6 6 8 10 12 14 20 20 27 27 36
6.8 5 6 8 10 12 16 20 20 24 30 36
8.8 4 5 6 8 10 12 14 16 20 24 27 30
10.9 4 5 6 8 10 12 12 14 16 20 24 27
12.9 3 4 5 6 8 10 12 12 16 20 24 24
Örnek 1:
İşletme kuvveti:8,2 kN, dinamik, eksen dışı, şaftlı cıvata
Cıvata seçimi, 10 kN, Cıvata kalitesi 8.8-M 12      

Örnek 2:
İşletme kuvveti:8,2 kN, dinamik, tam eksenden, şaftlı cıvata
Cıvata seçimi, 10 kN, Cıvata kalitesi 8.8, bir boy küçük-M 10      

Örnek 3:
İşletme kuvveti:8,2 kN, dinamik, , eksen dışı, esnek cıvata
Cıvata seçimi, 10 kN, Cıvata kalitesi 8.8, bir boy büyük-M 14      

Örnek 4:
İşletme kuvveti:8,2 kN, dinamik, tam eksenden, , esnek cıvata
Cıvata seçimi, 10 kN, Cıvata kalitesi 8.8, bir boy küçük, bir boy büyük-M 12

Anahtar Ağzı Çeşitleri


Cıvata Kalitesine Göre Tork Değerleri

Tablodaki veriler normal şartlar göz önüne alınarak kullanıcıya rehberlik etmek amacıyla oluşturulmuştur. Kritik uygulamalar için cıvata imalatçısı ve proje tasarımcısı ile irtibata geçilip tork değerlerinin alınması gerekir.
Tablo verileri aşağıdaki temel varsayımlara göre oluşturulmuştur;

  • Cıvatalar yeni, yağlanmamış ve kaplanmamıştır.
  • Cıvata akma dayanımı %90 olarak öngörülmüştür.
  • Cıvataların sürtünme katsayısı 0.14 olarak alınmıştır.
Çap Anahtar Allen Saplama Kalitesi / Bolt Grade
3.6 4.6 5.6 5.8 6.8 8.8 9.8 10.9 12.9
Tork Değeri / Torque Value (N.m)
M1.6 3.2 0.05 0.07 0.09 0.11 0.14 0.18 0.21 0.26 0.31
M2 4 0.11 0.14 0.18 0.24 0.28 0.38 0.42 0.53 0.63
M2.5 5 0.22 0.29 0.36 0.48 0.58 0.78 0.87 1.09 1.31
M3 5.5 0.38 0.51 0.63 0.84 1.01 1.35 1.52 1.9 2.27
M4 7 0.71 0.95 1.19 1.59 1.91 2.54 2.86 3.57 4.29
M5 8 1.71 2.28 2.85 3.8 4.56 6.09 6.85 8.56 10.3
M6 10 2.94 3.92 4.91 6.54 7.85 10.5 11.8 14.7 17.7
M8 13 7.11 9.48 11.9 15.8 19 25.3 28.4 35.5 42.7
M10 17 8 14.3 19.1 23.8 31.8 38.1 50.8 57.2 71.5 85.8
M12 19 10 24.4 32.6 40.7 54.3 65.1 86.9 97.7 122 147
M14 22 12 39 52 65 86.6 104 139 156 195 234
M16 24 14 59.9 79.9 99.8 133 160 213 240 299 359
M18 27 14 82.5 110 138 183 220 293 330 413 495
M20 30 17 117 156 195 260 312 416 468 585 702
M22 32 17 158 211 264 352 422 563 634 792 950
M24 36 19 202 270 337 449 539 719 809 1.011 1.213
M27 41 19 298 398 497 663 795 1.060 1.193 1.491 1.789
M30 46 22 405 540 675 900 1.080 1.440 1.620 2.025 2.430
M33 50 24 550 734 917 1.223 1.467 1.956 2.201 2.751 3.301
M36 55 27 708 944 1.180 1.573 1.888 2.517 2.832 3.540 4.248
M39 60 27-30 919 1.226 1.532 2.043 2.452 3.269 3.678 4.597 5.517
M42 65 32 1.139 1.518 1.898 2.530 3.036 4.049 4.555 5.693 6.832
M45 70 1.425 1.900 2.375 3.167 3.800 5.067 5.701 7.126 8.551
M48 75 36 1.716 2.288 2.860 3.813 4.576 6.101 6.864 8.580 10.296
M52 80 36 2.210 2.947 3.684 4.912 5.895 7.859 8.842 11.052 13.263
M56 85 41 2.737 3.650 4.562 6.083 7.300 9.733 10.950 13.687 16.425
M60 90 46 3.404 4.538 5.673 7.564 9.076 12.102 13.614 17.018 20.422
M64 95 46 4.100 5.466 6.833 9.110 10.932 14.576 16.398 20.498 24.597
M68 100 50 4.963 6.617 8.271 11.029 13.234 17.646 19.851 24.814 29.777
M72 105 55 6.913 9.228 17.785 21.074 29.631 35.537
M76 110 60 8.275 11.047 21.290 25.227
M80 115 65 9.625 12.849 24.763 29.341
M90 130 70 14.298 24.941 36.271 42.978
M100 145 19.613 26.182 50.460 59.790
M110 155 26.391 35.230 67.898 80.453
M120 175 34.588 46.174 88.990
M130 185 44.300 59.159 114.015
M140 200 55.706 77.568 143.321
M150 210 68.906 91.986 177.281

DIN Normu en çok kullanılan cıvata standartları

DIN NORMU AÇIKLAMA
DIN 186  T-Başlı Çekiç Kafa Civata
DIN 444 Dana Gözlü Civata
DIN 478 Kare Başlı Flanşlı Civata
DIN 603 Bombe Baş Kafa altı Kare Civata
DIN 604 Tırnaklı Havşa Baş Civata
DIN 605 Havşa Baş Kafa altı Kare Civata
DIN 607 Tırnaklı Bombe Baş Civata
DIN 608 Havşa Baş Kafa altı Kare Civata
DIN 609 AKB dÇapı Kalın ve Taşlanmış Civata
DIN 912 İmbus Yarım Diş Civata ISO 4762
DIN 931 AKB Yarım Diş Civata EN 24014
DIN 933 AKB Tam Diş Civata EN 24017
DIN 960  AKB Yarım Diş Civata EN 28765
DIN 961 AKB Tam Diş Civata EN 28676
DIN 940 Saplama
DIN 976-2 Tam Diş Saplama
EN 1662 Flanşlı Yarım Diş Civata
EN 1665 Flanşlı Yarım Diş Civata DIN 6922
ISO 4762 İmbus Civata DIN 912
DIN 6331 İnce Kafa İmbus Civata
DIN 6912 İnce Kafa İmbus Civata
DIN 6921 Flanşlı Civata
DIN 7380 Bombe Baş İmbus Civata
DIN 7984 İnce Kafa Yarım Diş İmbus Civata
DIN 7990 AKB İnce Kafa Yarım Diş Civata
DIN 7991 Havşa Başlı İmbus Ciıvata
EN 24014 AKB Yarım Diş Civata DIN 931
EN 24017 AKB Yarım Diş Civata DIN 960
EN 28676 AKB Tam Diş Civata DIN 933
EN 28765 AKB Tam Diş Civata DIN 961
DIN 439 Altıköşe İnce Kontra Somun
ISO 4035 Altıköşe İnce Somun
DIN 6923 Flanşlı Somun

DIN Normu cıvata standartları ve ölçüleri;

Hüseyin Sümer tarafından 34 makale yayınlandı.

Born 1987. Chemical and Mechanical engineer. Entrepreneur. Passionate about, Technology and Research.

Cevap bırakın